دینور

[ نَ وَ ] (اِخ) شهری از توابع جبل است که نزدیک قرمیسین (خرمیسین) میباشد. مردم بسیاری منسوب به آنجا میباشند. فاصله آن تا همدان بیست و چند فرسخ و تا شهرزور چهار منزل است وسعت آن به اندازه دو ثلث همدان است میوه ها و کشتزارها و آبهای فراوان دارد و اهالی آنجا از اهالی همدان سخاوتمندترند از جمله منسوبین به این شهر عبداللََّه بن وهب بن بشربن صالح بن حمدان ابومحمد دینوری است. (معجم البلدان). بنا بگفتهٔ دائرة المعارف اسلام تأسیس شهر دینور که در مآخذ سریانی دینهور آمده است به دورهٔ قبل از اسلام بر میگردد. این شهر در زمان عمر خلیفهٔ دوم از آبادترین شهرهای اقلیم همدان بشمار می آمده است. در واقعهٔ نهاوند حدود (۲۱ هـ . ق. / ۶۴۲ م.) این شهر تسلیم مسلمانان شد و در زمان معاویه بنام ماه الکوفه گردید همانند نهاوند که معروف به ماه البصره بود. (از دائرة المعارف اسلام). لسترنج نویسد در حدود بیست و پنج میلی مغرب کنگاور خرابه های دینور واقع است که در قرن چهارم هجری پایتخت سلسلهٔ مستقل کوچکی بود بنام حسنویه (متوفی ۳۶۹ هـ . ق. / ۹۷۹ م.) رئیس طایفهٔ کردانی که بر آن ناحیه مدت ۵۰ سال تسلط و فرمانروایی داشتند. وقتی که مسلمین ایران را فتح کردند دینور را ماه الکوفه خواندند زیرا (چنانکه یعقوبی نقل میکند) عایدات آنجا به عطا و مستمریهای اهل کوفه اختصاص یافته بود و این اسم مدت زمانی بر آن شهر و نواحی آن اطلاق میگردید ابن حوقل در قرن چهارم دینور را به اندازه یک سوم همدان و اهل آنجا را فهمیده تر از اهل همدان معرفی میکند و مقدسی علاوه بر این گوید بازارهای خوب دارد و باغها از هر طرف آن را در برگرفته است و مسجد جامع آنجا که از بناهای حسنویه است در بازار واقع است و بر فراز منبر آن گنبد و مقصوره ای است که بهتر از آن ندیده ام. وقتی که حمداللََّه مستوفی در قرن هفتم کتاب خود را مینوشته دینور هنوز شهری مسکون بوده و هوایی معتدل داشته و آبش فراوان و گندم و انگور آن بسیار بوده است و شاید خرابی کنونی آن بعد از حملهٔ امیر تیمور باشد زیرا بگفتهٔ شرف الدین علی یزدی امیر تیمور ساخلویی از لشکریان خود در آنجا مستقر کرد. (ترجمهٔ سرزمینهای خلافت شرقی ص ۲۰۴). بنای شهر دینور از دورهٔ سلوکیان یا پیش از آن است در اینجا نیز مانند کنگاور مهاجرنشین یونانی دایر بود، در حفاریهای جدید حوضچه ای سنگی کشف شده است که با مجسمه های سیلنوس و ساتیرها تزیین شده است و از اینجا میتوان احتمال داد که پرستش دیونوس بوسیلهٔ یونانیان به این محل راه یافته بوده است. دینور بلافاصله پس از جنگ نهاوند به اعراب تسلیم شد (۲۱هـ . ق.). در زمان معاویه نامش به ماه الکوفه تبدیل شد. در دورهٔ امویان و عباسیان دینور بسیار آباد بود. آشفتگیهای سالهای آخر خلافت مقتدر (فوت ۳۲۰ هـ . ق.) سبب خرابی موقت آن شد. مرداویج آن را تصرف کرد (۳۱۹هـ . ق.) و در وقایع بعد چند هزار نفر از مردم شهر (۷۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰) از میان رفتند. حسنویه (فوت ۳۶۹هـ . ق.) از امرای کرد این ناحیه دولت کوچکی مستقلی تشکیل داد که پایتخت آن دینور بود. امیر تیمور شهر را بکلی ویران کرد. (دائرة المعارف فارسی). و رجوع به جغرافی غرب ایران، فهرست اعلام اخبارالدولة السلجوقیه ص ۱۰۰، تاریخ گزیده فهرست اعلام، تاریخ جهانگشای ج ۲ ص ۳۳، ابن اثیر ج ۳ ص ۷، تاریخ بیهقی ص ۳۸، مرآت البلدان ج ۴ ص ۲۰۷، عیون الاخبار ج ۴ ص ۳۶، تاریخ سیستان ص ۲۳۴، نزهةالقلوب ص ۱۰۷ و تاریخ ایران باستان ج ۳ ص ۲۵۵، ۲۵۴۷ شود.

مرجع: دهخدا، علی‌اکبر: لغت‌نامهٔ دهخدا (نسخه دیجیتال، https://dehkhoda.ut.ac.ir ) براساس نسخه فیزیکی ۱۵ جلدی انتشار سال ۱۳۷۷.
موسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران، ۱۳۹۹.