دوران

[ دَ ] (از ع، اِمص، اِ) گردش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ لغات مؤلف). گرد. گردی. چرخ. طوران. گردانی. چرخش. دوران به سکون و او در اصل به فتح «واو» است. (از نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات تبریز سال ۱ شمارهٔ ۴ ص ۱۶) (از یادداشت مؤلف). چرخه. (لغات فرهنگستان). لغتی است در دور و با لفظ افتادن و نهادن و گرداندن و زدن و کردن مستعمل. (آنندراج). صاحب غیاث اللغات گوید هر لفظی بر این وزن آید از مصادر و در او معنی حرکت و انتقال باشد پس آن لفظ به فتحات ثلاثه می آید چنانچه دوران و جریان و طیران و سیلان و... مگر فارسیان اکثر اینها را به سکون ثانی استعمال کنند و گاهی به فتحات. (از غیاث). گردش فلک که زمانه باشد: تا نیاساید ز دوران آسمان چنبری قد اعدای تو سر تا پای چون چنبر شود. سوزنی. تا سپهر لطیف را مادام گرد خاک کثیف دوران است.سوزنی. تا بود سیرالسوانی در سفر دور فلک وندران دوران نظیر گاو او گاو خراس. انوری. کعبه هم قطبست و گردون راست چون دستاس زال صورت دستاس را بر قطب دوران آمده. خاقانی.
- دوران دهر؛ گردش روزگار. دور زمان. گردش زمانه : دوران دهر عاقبتم سر سپید کرد وز سر به در نمی رودم همچنان فضول. سعدی.
- دوران عالم؛ گردش جهان. گردش گیتی. گذشت زمان : اگر بی عشق بودی جان عالم که بودی زنده در دوران عالم.نظامی.
- دوران کوکب؛ چرخ آن. گردش آن. (یادداشت مؤلف). - دوران گردون؛ گردش آسمان. چرخ فلک : به جز بر مراد دل او نباشد نه سیر کواکب نه دوران گردون.سوزنی. مرا گفتند جمعی مهربانان چو دیدندم ز غم در اضطرابی که خوش می باش کز دوران گردون عمارت بازیابد هر خرابی.ابن یمین.
- هفت دوران؛ کنایه است از ادوار هفت ستاره که دور هریک هفت هزارسال می باشد و دور آخر دور قمر است : پیش کعبه گشته چون یاران زمین بوس از نیاز و آسمان را در طوافش هفت دوران دیده اند. خاقانی.
رجوع به ترکیب دوران قمر شود. || جولان : چو دید گردون دوران شاه در میدان همی نیارد آن روز هیچ دوران کرد. مسعودسعد.
|| انقلاب. || وقت و عهد و زمان و روزگار. (ناظم الاطباء). به جای عهد پذیرفته شده است. (لغات فرهنگستان). عصر. دور. (یادداشت مؤلف): هدم؛ دوران سررسیدهٔ مرد از سواری کشتی. (منتهی الارب). دور. (ناظم الاطباء). رجوع به دور شود: حکیمان را چه می گویند چرخ پیر دورانها به سیر اندر ز حکمت بر زبان مهر و آبانها. ناصرخسرو. گفتا که اگر کسی به صد دوران بوده ست ستمگری و جباری.ناصرخسرو. نیافرید ملک همچون او به سیصد قرن نیاورید فلک همچون او به صد دوران. سوزنی. هرگز فلک کهن به صد دوران بیرون نآرد ورا همال نو.سوزنی. جنسی به ستم ترسان از صورت ناجنسان کاین نقش به صد دوران یک بار پدید آید. خاقانی. فرمانده اسلامیان دارای دوران اخستان عادلتر بهرامیان پرویز اران اخستان.خاقانی. دوستانم همه انصاف دهند از پی من که چه انصاف ده و جورکش دورانم. خاقانی. دوران آفت است چه جویی سواد دهر ایام صرصر است چه سازی سرای خاک. خاقانی. خاصه کایام بست پردهٔ کار خاصه دوران گشاد بستهٔ کار.خاقانی. مهر شد این نامه به عنوان تو ختم شد این خطبه به دوران تو.نظامی. به دوران عدلش بنازد جهان. سعدی (بوستان). سزد گر به دورش بنازم چنان که احمد به دوران نوشیروان. سعدی (بوستان). دوران بقا چو باد صحرا بگذشت تلخی و خوشی و زشت و زیبا بگذشت. سعدی (گلستان). عمرتان باد و مراد ای ساقیان بزم جم گرچه جام ما نشد پرمی به دوران شما. حافظ. کمال دلبری و حسن در نظربازی است به شیوهٔ نظر از نادران دوران باش.حافظ. گرگان دزدپیشه به دوران عدل تو در حفظ گوسفند چو سگ گشته اند امین. ابن یمین.
|| دهر. (ناظم الاطباء). زمانه. جهان. دهر. چرخ. فلک. (یادداشت مؤلف): همی گفت رستم ایا نامدار ندیده ست دوران چو تو شهریار.فردوسی. پیغام فلک بر زبان دوران آن است به سوی نبات و حیوان. ناصرخسرو. ای رسیده جهان ز تو به کمال ای مراد از طبایع دوران.ناصرخسرو. گرفته ست و گشاده ست و شکسته ز شمشیری که دوران را پناه است. مسعودسعد. ای به رسم خدمت از آغاز دوران داشته طارم قد ترا هندوی هفتم چرخ پاس. انوری. چند از این دوران که هستند این خدادوران در او شاید ار دامن ز دوران درکشم هر صبحدم. خاقانی. گنج فضایل افضل ساوی شناس و بس کز علم مطلق آیت دوران شناسمش. خاقانی. ایمه دوران چو من آسیمه سرست نسبت جور به دوران چه کنم.خاقانی. دلارامی ترا در برنشیند کزو شیرین تری دوران نبیند.نظامی. درستش شد که این دوران بدعهد بقم با نیل دارد سرکه با شهد.نظامی. اگر در تیغ دوران رحمتی هست چرا برد ترا ناخن مرا دست.نظامی. به روزی چند با دوران دویدن چه شاید دیدن و چتوان شنیدن.نظامی. وضع دوران بنگر ساغر عبرت برگیر که به هر حالتی این است بهین اوضاع. حافظ. دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نگشت دائماً یکسان نماند حال دوران غم مخور. حافظ. چنان نان کم شود بر خوان دوران که گوید آدمی نان و دهد جان.جامی.
- از (ز) دوران تک بردن؛ در گردش و حرکت بر چرخ گردون برتری داشتن. از گردش چرخ سبق بردن : هر آن کره کز آن تخمش بود بار ز دوران تک برد و ز باد رفتار.نظامی.
- تازه به دوران رسیده؛ نودولت. ندیدبدید. نوخاسته. آنکه بدون اصالت خانوادگی به مقام یا ثروتی رسیده است. (یادداشت مؤلف). - خاتم دوران؛ خاتم روزگار. ختم کنندهٔ روزگار: دور به تو خاتم دوران نبشست باد به خاک تو سلیمان نبشست.نظامی.
|| دور. گردش پیمانهٔ شراب برای نوشیدن اهل بزم : ز یک دوران دو شربت خورد نتوان دو صاحب را پرستش کرد نتوان.نظامی.
|| دایره. (ناظم الاطباء). || دفعه. مرتبه. موقع. نوبت. (از یادداشت مؤلف): سوی رود و سرود آسان روی لیکنت هر دوران سوی محراب نتوانند جنبانیدنت بر یم. ناصرخسرو.
|| بخت و طالع. (ناظم الاطباء). || مقام. مکان. منزلت. پایه. پایگاه : مجو بالاتر از دوران خود جای مکش بیش از گلیم خویشتن پای.نظامی.

مرجع: دهخدا، علی‌اکبر: لغت‌نامهٔ دهخدا (نسخه دیجیتال، https://dehkhoda.ut.ac.ir ) براساس نسخه فیزیکی ۱۵ جلدی انتشار سال ۱۳۷۷.
موسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران، ۱۳۹۹.